Klinik Psikolog Fatma Efe · 6 dk okuma

Savunma mekanizmaları: Zihnin kendini koruma yolları

Hepimiz, dayanılması güç duygularla karşılaştığımızda zihnimizin bizi korumak için devreye soktuğu yollara başvururuz. Psikanalitik kuram bu yolları savunma mekanizmaları olarak adlandırır.

Savunma mekanizmaları kavramı ilk olarak Sigmund Freud tarafından ortaya atılmış, Anna Freud'un 1936 yılında yayımlanan "Ego ve Savunma Mekanizmaları" adlı eseriyle sistemli bir biçimde ele alınmıştır. Savunmalar, kaygı, suçluluk ya da utanç gibi yoğun duygulara karşı benliği koruyan ve büyük ölçüde bilinç dışında işleyen süreçlerdir.

Savunmalar kötü müdür?

Hayır. Savunma mekanizmaları ruhsal yaşamın doğal bir parçasıdır ve çoğu zaman uyum sağlamamıza yardımcı olur. Sorun, savunmaların aşırı katı hale gelmesi, gerçekliği belirgin biçimde çarpıtması ya da kişinin ilişkilerini ve yaşam kalitesini kısıtlamaya başlamasıyla ortaya çıkar.

Sık karşılaşılan savunma mekanizmaları

• Bastırma: Rahatsız edici düşünce, anı ya da duyguların bilinç dışına itilmesi.
• İnkâr: Kabul edilmesi zor bir gerçekliğin yokmuş gibi algılanması.
• Yansıtma: Kişinin kendinde kabul edemediği duygu ya da dürtüleri başkalarına atfetmesi.
• Yer değiştirme: Bir kişiye ya da duruma yönelik duygunun, daha güvenli görülen başka bir hedefe yöneltilmesi.
• Entelektüelleştirme: Duygusal bir deneyimin, duygudan uzak kalınarak yalnızca düşünsel düzeyde ele alınması.
• Karşıt tepki oluşturma: Kabul edilemeyen bir duygunun tam tersi bir tutumla ifade edilmesi.
• Yüceltme: Yoğun duygu ve dürtülerin sanat, iş ya da yardım etme gibi toplumsal olarak değerli etkinliklere yönlendirilmesi. Olgun savunmalardan biri olarak kabul edilir.

Olgun ve olgunlaşmamış savunmalar

Psikiyatrist George Vaillant, savunmaları gelişimsel bir yelpaze üzerinde sınıflandırmıştır. İnkâr ya da yansıtma gibi daha ilkel savunmalar gerçekliği daha fazla çarpıtırken; mizah, yüceltme ve öngörü gibi olgun savunmalar kişinin duygularıyla temasını koruyarak uyum sağlamasına yardımcı olur.

Terapide savunmalarla çalışmak

Psikodinamik psikoterapide savunmalar "yıkılması gereken engeller" olarak görülmez. Aksine, kişinin bir zamanlar neden bu yollara ihtiyaç duyduğu anlaşılmaya çalışılır. Terapist, savunmaların seans içinde nasıl ortaya çıktığını nazikçe fark ettirerek danışanın bu süreçleri tanımasına yardımcı olur.

Savunmalar anlaşıldıkça, ardında korunan duygulara yaklaşmak mümkün hale gelir. Bu da kişinin daha esnek, daha gerçekçi ve kendisiyle daha uyumlu baş etme yolları geliştirmesine alan açar.